Obecnie Święta Bożego Narodzenia coraz częściej zastępowane są reniferami, świętymi Mikołajami i elfami. Czy to znak, że świat idzie do przodu? Czy religijne ornamenty przestają być modne? A co, jeśli istnieją jeszcze miejsca na świecie, gdzie tradycja wygrywa z nowoczesnością? Czy to oznaka zacofania, czy raczej poszanowania historii i dziedzictwa?
Takim miejscem jest Madera. Nigdy wcześniej nie spotkałam się z tak rozwiniętą tradycją tzw. presépios, czyli po portugalsku szopek bożonarodzeniowych. Co roku, w okresie świątecznym, mieszkańcy przystrajają je nie tylko we własnych domach i kościołach, ale także na publicznych placach oraz ulicach.
Znaczenie kulturowe Bożego Narodzenia
Boże Narodzenie na Maderze od zawsze miało wyjątkowe znaczenie dla lokalnej ludności, zarówno pod względem religijnym, jak i świeckim. Po miesiącach ciężkiej pracy, wyrzeczeń i codziennych trudów, zwłaszcza w dawnych czasach, gdy społeczność żyła w ubóstwie, święta stawały się momentem szczególnym. To właśnie wtedy Maderczycy mogli doświadczyć namiastki dostatku w postaci obfitszego jedzenia i radości, których brakowało przez resztę roku. Był to czas kulminacyjny świętowania, przynoszący wytchnienie zarówno ciału, jak i duszy.
Dlatego Boże Narodzenie celebrowano na dwa sposoby. W wymiarze świeckim poprzez uroczystości połączone z tańcami ludowymi, tradycyjną muzyką oraz tradycyjnym ubojem świni. W wymiarze religijnym poprzez msze bożonarodzeniowe, inne chrześcijańskie obrzędy, takie jak missas do parto, czyli msze ciążowe, a także budowanie szopek bożonarodzeniowych.
Obecnie to właśnie szopki, nazywane presépios de Natal, są jedną z najważniejszych świątecznych tradycji na Maderze. Co ciekawe, maderskie szopki nie zawsze wyglądały tak jak dziś. Na przestrzeni lat przeszły wyraźną ewolucję.
Pierwsze szopki
Za pierwsze maderskie szopki uznaje się tzw. Lapinha, które zostały przywiezione na Maderę z Algarve, południowego regionu Portugalii. Lapinha (czyt. lapińa) przedstawia tron, formę ołtarza ustawionego na stopniach, na którego szczycie znajduje się figurka Dzieciątka Jezus, czyli Menino Deus, ubranego w białą sukienkę. Wokół, na stopniach, układane są owoce, snopki zboża oraz kwiaty.
Figurka małego Jezusa obecna jest na co dzień w portugalskich domach, jednak to właśnie na czas Bożego Narodzenia wystawia się ją w widocznym miejscu, najczęściej blisko drzwi wejściowych, tworząc wspomniany ołtarz. Tradycja ta symbolizuje prostotę i skromność, ale także prawdziwość oraz pracowitość ludzi, którzy są wdzięczni za życie, naturę dostarczającą pożywienia oraz boskość, która ich wspiera i chroni.
Ewolucja szopek
Z biegiem czasu szopki zaczęto wystawiać również w przestrzeni publicznej, a ich forma i kreatywne przedstawienie zaczęły odzwierciedlać pomysłowość oraz zaangażowanie mieszkańców danej miejscowości. Obecnie na całej Maderze, nawet w jej najdalszych zakątkach, można znaleźć wiele oryginalnych presépios, celebrujących narodziny O Menino Deus.
Wraz z poprawą warunków życia i stopniowym bogaceniem się ludności, szopki zaczęły przybierać nowy charakter. Mieszkańców stać było na zakup figurek, którymi dodatkowo je dekorowano. W ten sposób powstała nowa forma szopki, wykraczająca poza klasyczny żłóbek. Maderskie presépios są wyjątkowe, ponieważ oprócz tradycyjnej sceny narodzin Jezusa z Maryją, Józefem, pasterzami i Trzema Królami, przedstawiają także sceny z życia codziennego, określane jako a vida antiga, czyli dawne życie. Zwiedzanie maderskich szopek to doskonała okazja do poznania lokalnej kultury oraz próby zrozumienia, jak wyglądało życie na wyspie przed laty.
Mega Presépio, czyli Wielka Szopka
Co roku, w Dolinie Zakonnic, czyli Curral das Freiras, na okres świąt Bożego Narodzenia budowana jest wyjątkowa szopka, która zajmuje cały parking podziemny. Mega Presépio to jedna z największych i najbardziej imponujących szopek bożonarodzeniowych na wyspie.
Jest to rozbudowana, przestrzenna instalacja opowiadająca historię Bożego Narodzenia w kontekście lokalnej tożsamości i codziennego życia mieszkańców Madery. Na terenie parkingu wytyczona jest ścieżka, którą przechodzi się od jednej sceny do kolejnej. Oprócz postaci biblijnych można tu zobaczyć przedstawienia dawnych rzemiosł, rolnictwa, codziennego życia na wyspie oraz charakterystycznych elementów kultury regionu Curral das Freiras.
Szopka przygotowywana jest co roku w okresie świątecznym, zazwyczaj od połowy grudnia do połowy stycznia, a w jej tworzenie angażuje się lokalna społeczność. Bilet wstępu ma charakter symboliczny i kosztuje 1 EUR, stanowiąc formę wsparcia tej inicjatywy.
Mega Presépio przyciąga nie tylko turystów, ale także mieszkańców innych części wyspy, którzy chętnie przyjeżdżają w tym okresie do Doliny Zakonnic. Po wizycie na odwiedzających czekają tradycyjne, świąteczne maderskie przysmaki oraz lokalne trunki. Wielka Szopka jest doskonałym przykładem tego, że na Maderze Boże Narodzenie nie ogranicza się do światełek i dekoracji, ale staje się żywą opowieścią o miejscu, jego historii i ludziach.
Julita's Tip
Moją ulubioną szopkę, przedstawiającą ruchome postacie z vida antiga, znajdziecie w Igreja Matriz do Curral das Freiras, w Dolinie Zakonnic, od połowy grudnia do połowy stycznia.
Czy z oglądania szopek można zrobić imprezę?
Można. Maderczycy od zawsze z łatwością łączą tradycje religijne z tym, co świeckie. Doskonałym przykładem jest region Calheta, gdzie od niedawna kultywowany jest nowy zwyczaj wspólnego odwiedzania szopek bożonarodzeniowych połączonego ze śpiewem i biesiadowaniem.
Zgodnie z lokalną tradycją każda część regionu przygotowuje na ulicy własną interpretację szopki bożonarodzeniowej, często wzbogaconą o sceny z codziennego życia. Dzięki temu każdy przechodzień może się zatrzymać, przyjrzeć detalom i na chwilę wejść w świat lokalnych historii. Kilka lat temu to spokojne oglądanie przerodziło się w coś znacznie bardziej towarzyskiego i stało się pretekstem do wspólnego świętowania.
Na początku stycznia, przez dwa kolejne wieczory, mieszkańcy spotykają się, aby razem wyruszyć na trasę szopek. Wcześniej przygotowywana jest dokładna lista miejsc, które danego dnia zostaną odwiedzone. Zazwyczaj jest to od pięciu do siedmiu szopek każdego wieczoru.
Na oglądanie szopek przychodzą całe rodziny. W wydarzeniu bierze udział zespół muzyczny, który śpiewa przy każdej szopce. Jest to forma lokalnego kolędowania i wspólnego muzykowania, do którego spontanicznie dołączają wszyscy zgromadzeni. Zawsze powtarzana jest ta sama oficjalna pieśń, stanowiąca symboliczny początek postoju, po której następuje krótki koncert i wspólne śpiewanie.
Przy każdej szopce czekają przekąski, zarówno na zimno, jak i na ciepło. Na stołach pojawiają się domowe ciasta, zupy, chlebek bolo de caco, aromatyczne carne vinho de alhos oraz alkohol. Styczniowe wieczory potrafią być chłodne, więc mieszkańcy chętnie się wspomagają. Dzielą się własnymi wyrobami, winem, likierami, a także mocniejszym rumem aguardente.
Jedzenie i rozmowy odbywają się w różnych miejscach. Czasem w kaplicy, innym razem w lokalnym barze lub na zewnątrz, a bywa i tak, że mieszkańcy zapraszają wszystkich do wnętrza swojego domu i tam goszczą całą grupę. Po wspólnym śpiewaniu przychodzi czas na rozmowy z sąsiadami, spotkania z dawno niewidzianymi znajomymi i długie dyskusje.
Gdy przerwa dobiega końca, cała grupa rusza do kolejnej lokalizacji i wszystko zaczyna się od nowa. Śpiew, jedzenie i rozmowy towarzyszą uczestnikom aż do odwiedzenia ostatniej zaplanowanej szopki. Choć oficjalnie wydarzenie trwa około dwóch lub trzech godzin, jedno jest pewne. Przed północą do domu raczej nikt nie wraca.
Jak widać, tradycja szopek bożonarodzeniowych na Maderze to zupełnie inny poziom. Dlatego jeśli odwiedzasz wyspę wiecznej wiosny w okresie świątecznym, koniecznie zaplanuj własną przygodę w poszukiwaniu najpiękniejszych maderskich szopek. A kto wie, być może trafisz w sam środek lokalnej zabawy i poczujesz się jej częścią.
